Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 11

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen umum şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rabıta eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile alakadar ve Türk’e özgü manaında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve mukannen bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle alfabelan ve giderek anonimleneşelendiren bir nazım biçimidir. ırlamakler temel flaşörklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. ırlamaklerdeki flaşörklere (üçlük yahut ikilik bile mümkün) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise umum dilinde “rabıt” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yine edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

ırlamaknün mukannen bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir umum şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en besbelli özelliği melodisidir. ırlamakler hece ölçüsünün her sözıbıyla söylenir. Yani hece adetsı itibarıyla bir sınırlama gerçekleşemez.

ırlamaklerin şanlı çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuştur. ırlamakler bu şekilde umumın malı olurlar ve umumın her kesimine seslenme fail sanat erilar tarafından albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan geniş bir musiki türüdür. ırlamakler çoğu posta, bir natür hadiseı ya da bir kahramanlık katsında doğar ve yayılırlar. ırlamakler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, yan adlarının, hatta mevzuların de değişmiş olduğu görüldüğü karınin, nerede doğduklarını saptamak hâlleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere bakarak usulsüz ve usullü ırlamakler olarak dü başkalık yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı karınine yer uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise ekseriya düzen havaları yan hileır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da şikeste gökyüzü adı verilmektedir.

Türklerde hizmetlenen konulara bakarak bile sınıflama yaratıcı yazarlar vardır. Mevzularına bakarak ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik ırlamakleri
Resim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Karşıtlıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Baziçe ırlamakleri
Karakter ve efsanevi ırlamakleri
Zeybek ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve dokunaklıklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri